Μια θεωρία που απασχολεί τους αρχαιολόγους εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα αποκτά νέα, σημαντικά στοιχεία: άνθρωποι που υπηρετούσαν τους πρώτους φαραώ της Αιγύπτου ενδέχεται πράγματι να θανατώνονταν τελετουργικά και να θάβονταν μαζί με τον ηγεμόνα τους, ώστε να τον υπηρετήσουν και στη μετά θάνατον ζωή.
Αυτό είναι το συμπέρασμα που ενισχύεται από νέα βιοαρχαιολογική έρευνα σε κρανία ηλικίας περίπου 5.000 ετών, τα οποία προέρχονται από το βασιλικό νεκροταφείο του Ουμ ελ-Καάμπ, στο Άβυδο της Αιγύπτου. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Frontiers in Environmental Archaeology, επανεξέτασε ανθρώπινα κατάλοιπα τα οποία είχαν ανασκαφεί πριν από περίπου έναν αιώνα.
Η ερευνήτρια Ρόζελιν Κάμπελ, αιγυπτιολόγος και βιοαρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο Περντιού, εξέτασε 46 κρανία ανθρώπων που φαίνεται ότι ανήκαν στο βασιλικό περιβάλλον. Ανάμεσά τους βρίσκονταν αξιωματούχοι χαμηλότερου βαθμού, τεχνίτες, φρουροί και εργαζόμενοι στις βασιλικές οικίες. Τα απλά, πλίνθινα ταφικά μνημεία τους βρίσκονταν σε σειρές γύρω από τα κύρια βασιλικά ταφικά συγκροτήματα.
Από τα 46 κρανία, τα 18 εμφάνισαν σοβαρά τραύματα που φαίνεται να προκλήθηκαν περίπου κατά τον χρόνο του θανάτου. Πρόκειται κυρίως για κατάγματα που προκλήθηκαν από ισχυρά χτυπήματα στο κεφάλι, αλλά και για χαρακτηριστικά τραύματα από κοπτικό όργανο στην περιοχή των ματιών και των κροτάφων.
Μια θεωρία που ξεκίνησε πριν από έναν αιώνα
Το ίδιο νεκροταφείο είχε ανασκαφεί τη δεκαετία του 1920 από τον Βρετανό αιγυπτιολόγο σερ Φλίντερς Πίτρι. Ο Πίτρι είχε παρατηρήσει ότι εκατοντάδες άνθρωποι είχαν ταφεί γύρω από τους τάφους των βασιλιάδων και είχε διατυπώσει την υπόθεση ότι επρόκειτο για ανθρώπους που θανατώθηκαν όταν πέθανε ο ηγεμόνας τους.
Η τεχνολογία της εποχής, ωστόσο, δεν του επέτρεπε να αποδείξει την υπόθεση. Τα περισσότερα από τα ανθρώπινα κατάλοιπα ξανατάφηκαν και μόνο ορισμένα κρανία διατηρήθηκαν για μελλοντική μελέτη.
Η σύγχρονη βιοαρχαιολογική ανάλυση επέτρεψε στην Κάμπελ να διαχωρίσει σε αρκετές περιπτώσεις τα τραύματα που είχαν συμβεί γύρω από τον θάνατο από τις αλλοιώσεις που προκλήθηκαν πολύ αργότερα, όταν τα οστά βρίσκονταν ήδη στο έδαφος.
Τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν τι συνέβη σε κάθε έναν από τους ανθρώπους που ήταν θαμμένοι γύρω από τους βασιλικούς τάφους. Ωστόσο, προσφέρουν μέχρι σήμερα από τα ισχυρότερα φυσικά στοιχεία υπέρ της θεωρίας ότι τουλάχιστον ορισμένοι από αυτούς θανατώθηκαν στο πλαίσιο τελετουργιών που συνδέονταν με τον θάνατο του ηγεμόνα.
Πώς πέθαναν;
Τα τραύματα παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή δεν φαίνεται να ταιριάζουν με την εικόνα που θα περίμενε κανείς από τα γνωστά αιγυπτιακά τελετουργικά χτυπήματα με πολεμικό ρόπαλο.
Ορισμένα από τα κατάγματα είναι μακρά και γραμμικά και υποδηλώνουν χτύπημα από ένα πλατύ, επίπεδο αντικείμενο. Οι ερευνητές εξετάζουν την πιθανότητα να χρησιμοποιήθηκαν ξύλινα ή άλλα πλατιά αντικείμενα, ακόμη και εργαλεία από κέρατο, χωρίς όμως να μπορούν να προσδιορίσουν με βεβαιότητα το ακριβές όπλο ή εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε.
Σε μία περίπτωση εντοπίστηκε ιδιαίτερα σοβαρό τραύμα κοντά στο μάτι, που παραπέμπει σε χτύπημα με κοπτικό αντικείμενο. Η εικόνα που προκύπτει είναι εκείνη ανθρώπων που υπέστησαν βίαια και πιθανότατα θανατηφόρα χτυπήματα.
Για την Ντον ΜακΚόρμακ, αιγυπτιολόγο στο Πανεπιστήμιο Σάμφορντ, η ιδέα του τι θα μπορούσαν να σημαίνουν αυτά τα ευρήματα είναι ιδιαίτερα σκληρή. «Αν σκεφτείτε πραγματικά πώς θα έμοιαζαν αυτές οι σκηνές, θα ήταν πολύ φρικτές», σημείωσε.
Υπηρέτες για την αιωνιότητα
Η πρακτική που εξετάζουν οι ερευνητές είναι γνωστή ως «θυσία ακολούθων» και συνδέεται με την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι που υπηρετούσαν τον βασιλιά στη ζωή θα μπορούσαν να συνεχίσουν να τον υπηρετούν και μετά τον θάνατό του.
Δεν είναι, ωστόσο, σαφές αν όλοι όσοι θανατώθηκαν συμμετείχαν οικειοθελώς ή αν εξαναγκάστηκαν. Η Ρόζελιν Κάμπελ επισημαίνει ότι ορισμένοι βασιλικοί ακόλουθοι μπορεί να αποδέχθηκαν τη μοίρα τους πιστεύοντας ότι έτσι θα εξασφάλιζαν μια θέση δίπλα στον θεοποιημένο βασιλιά και μια μορφή αιώνιας ζωής.
Άλλοι, αντίθετα, μπορεί να επιλέχθηκαν και να εξαναγκάστηκαν να πεθάνουν. Τα ίδια τα οστά δεν μπορούν να απαντήσουν στο ερώτημα των κινήτρων ή της συναίνεσης.
Το νεκροταφείο του Ουμ ελ-Καάμπ χρονολογείται στην Πρώτη Δυναστεία της Αιγύπτου, περίπου μεταξύ 3100 και 2900 π.Χ., την περίοδο κατά την οποία το αιγυπτιακό κράτος διαμορφωνόταν και η εξουσία των πρώτων φαραώ εδραιωνόταν.
Οι ταφές γύρω από τους βασιλικούς τάφους αυξήθηκαν ιδιαίτερα μετά τον βασιλιά Άχα, ενώ εκατοντάδες άνθρωποι φαίνεται ότι συνδέθηκαν με τους ταφικούς χώρους των μεταγενέστερων ηγεμόνων της Πρώτης Δυναστείας.
Η ανθρωποθυσία δεν κράτησε για πολύ
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της έρευνας είναι ότι η πρακτική φαίνεται πως ήταν σχετικά σύντομη.
Οι ανθρωποθυσίες αυτού του τύπου μειώθηκαν δραστικά κατά τη Δεύτερη Δυναστεία, περίπου από το 2890 έως το 2686 π.Χ. Η αλλαγή αυτή συμπίπτει με μια περίοδο πολιτικής αστάθειας και αναταράξεων στην κεντρική εξουσία της Αιγύπτου.
Οι φαραώ εγκατέλειψαν σταδιακά την πρακτική της πραγματικής θυσίας ανθρώπων και στράφηκαν σε συμβολικές αντικαταστάσεις. Αργότερα, μικρά αγαλματίδια υπηρετών, γνωστά ως ουσάμπτι, τοποθετούνταν στους τάφους προκειμένου να εκτελούν συμβολικά εργασίες για λογαριασμό του νεκρού στη μετά θάνατον ζωή.
Έτσι, η ανάγκη για «υπηρέτες» στον άλλο κόσμο παρέμεινε μέρος της ταφικής αντίληψης, αλλά η ανθρώπινη ζωή αντικαταστάθηκε από συμβολικές μορφές.
Τα νέα ευρήματα προσθέτουν ένα σημαντικό κομμάτι σε μια συζήτηση που ξεκίνησε πριν από έναν αιώνα. Η έρευνα δεν μπορεί να αποδείξει ότι όλοι οι άνθρωποι που θάφτηκαν γύρω από τους πρώτους φαραώ θυσιάστηκαν, ούτε να εξηγήσει τον τρόπο θανάτου όλων των νεκρών του νεκροταφείου. Το δείγμα των 46 κρανίων αποτελεί μόνο ένα μικρό τμήμα του συνολικού αριθμού των ταφών.
Παρά τους περιορισμούς αυτούς, τα κατάγματα στα κρανία προσφέρουν κάτι που έλειπε από την υπόθεση του Φλίντερς Πίτρι: φυσικά, ανθρώπινα κατάλοιπα που δείχνουν ότι τουλάχιστον κάποιοι από τους ανθρώπους που θάφτηκαν δίπλα στους πρώτους φαραώ πέθαναν με βίαιο τρόπο, περίπου την ίδια περίοδο με την ταφή τους.
Και αυτό αλλάζει σημαντικά την εικόνα για τις απαρχές της φαραωνικής Αιγύπτου: η εξουσία των πρώτων βασιλιάδων δεν αποτυπωνόταν μόνο στα μνημεία και στους τάφους τους, αλλά πιθανότατα, σε ορισμένες περιπτώσεις, και στη ζωή ανθρώπων που οδηγήθηκαν στον θάνατο μαζί τους.
