Eπιτύμβιο ποίημα με 19 στίχους στα αρχαία ελληνικά βρέθηκε στην Αίγυπτο
Η ταφική στήλη από ψαμμίτη με το θρηνητικό επίγραμμα, που εντοπίστηκε στη νεκρόπολη της δυτικής Αιγύπτου Μπιρ αλ Σαγκάλα και χρονολογείται στον ύστερο 3ο ή στον πρώιμο 4ο αιώνα μ.Χ. [Courtesy of the Egyptian Ministry of Tourism and Antiquities]
Χρονολογείται στον ύστερο 3ο ή στον πρώιμο 4ο αιώνα μ.Χ., όταν η Αίγυπτος τελούσε υπό ρωμαϊκή κυριαρχία. Συνδυάζει τις αιγυπτιακές ταφικές και εικονογραφικές πρακτικές, μαζί με τα ρωμαϊκής προέλευσης ευρήματα, όπως ένα χάλκινο νόμισμα με παράσταση του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, ο οποίος αργότερα θα νομιμοποιούσε τον χριστιανισμό. Και ενώ εντός του δεν βρέθηκαν χριστιανικά σύμβολα, ο πυραμιδοειδής τάφος που εντοπίστηκε πρόσφατα στη νεκρόπολη Μπιρ αλ Σαγκάλα, στην όαση Ντάχλα της δυτικής Αιγύπτου, έκρυβε ένα ακόμη στοιχείο, που τον καθιστά ακόμη πιο σύνθετο, παρά τα εκατοντάδες χιλιόμετρα που τον χωρίζουν από το πολιτισμικό επίκεντρο του Νείλου: ένα επιτύμβιο ποίημα, 19 στίχων, γραμμένο στα αρχαία ελληνικά.
Είχε γραφτεί πάνω σε μια ταφική στήλη από ψαμμίτη η οποία βρέθηκε στο εσωτερικό του τάφου, εντοιχισμένη στον νότιο τοίχο του. Το ποίημα, ανακοίνωσε το υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, είχε αποτυπωθεί στην επιφάνειά της με ερυθρό μελάνι. Φαίνεται πως ήταν αφιερωμένο σε ένα νεκρό με το όνομα «Πισέχτις» (σύμφωνα με μια πιθανή ανάγνωση), ο οποίος όσο ζούσε είχε διατελέσει δικαστής. Ισως γιατί με το ελεγειακό αυτό ποίημα απευθύνεται στον νεκρό ο γιος του, ο Σαραπίων. Κάνει την εμφάνισή του στους τελευταίους στίχους με τη φράση «άκου, πατέρα», που 1.700 χρόνια μετά δεν παύει να συγκινεί.
Οι στίχοι του εγκωμιάζουν τον γεννήτορα για την καλοσύνη και τη σοφία του χαρακτηρίζοντάς τον «σύμβουλο στη ζωή» και του απευθύνονται με την προσφώνηση «άκου, πατέρα».
Οπως εξηγεί στην «Κ» ο Αγγελος Χανιώτης, καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών στο Πρίνστον, η προσφώνηση συνιστά παράκληση προς τον νεκρό να δεχθεί τις ταφικές σπονδές των παιδιών του που πενθούν. «Ο Σαραπίων απευθύνεται στον γεννήτορά του λέγοντας “άκου, πατέρα. Δέξου τις χοές και τους εναγισμούς των ολοφυρόμενων παιδιών σου”», αναφέρει ο κ. Χανιώτης, διευκρινίζοντας ότι οι «εναγισμοί» ήταν υγρές επιτύμβιες προσφορές προς τους νεκρούς.
Πρόκειται επίσης για ένα επίγραμμα όχι ακριβώς μοναδικό, αλλά με ορισμένα σπάνια χαρακτηριστικά. «Στην Αίγυπτο έχουν βρεθεί πολλά επιτύμβια επιγράμματα, έως και την ύστερη αρχαιότητα –δηλαδή τον 5ο αιώνα μ.Χ.– ακόμη και σε μη μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Αλεξάνδρεια και η Αντινοόπολη. Οσα έχουν βρεθεί σε απομακρυσμένες περιοχές ήταν μάλλον έργα επαγγελματιών ποιητών, όπως το συγκεκριμένο», λέει ο ιστορικός. «Ομως ο ποιητής», συνεχίζει ο κ. Χανιώτης, «προσπάθησε να αποφύγει κοινοτοπίες στο λεξιλόγιο. Περιγράφει π.χ. τον νεκρό με τη σπάνια έκφραση “γνωμοδότα βιότοιο” (σύμβουλο ζωής). Επίσης χρησιμοποιεί γραμματικούς τύπους που θυμίζουν ομηρική ποίηση, όπως “βιότοιο”, αλλά και “ηελίοιο”, “τεκείων”. Μία ακόμη ένδειξη λογιότητας του ποιήματος», καταλήγει ο ιστορικός, «είναι και η χρήση διακριτικών σημείων, όπως διαλυτικών σε φωνήεντα και περισπωμένης σε διφθόγγους, κάτι που συνήθως βρίσκουμε σε χειρόγραφα και όχι τόσο νωρίς, τον 4ο αιώνα μ.Χ., αλλά μεταγενέστερα».
Οι ειδικοί υποθέτουν ότι ο «Πισέχτις» αποτελούσε μέλος μιας τοπικής ελίτ, η οποία συνδύαζε τη γνώση των ελληνικών, τη λατρεία των αιγυπτιακών θεών και την καταβολή φόρων στο ρωμαϊκό κράτος. Ο τάφος του βρέθηκε εξάλλου κοντά στην αρχαία Μώθι, η οποία είχε σημαντικό διοικητικό ρόλο κατά την πτολεμαϊκή και ρωμαϊκή περίοδο. Ηταν επίσης χτισμένος για έναν άνδρα και τη σύζυγό του, αν και οι αιγυπτιακές αρχές δεν έχουν ανακοινώσει τον εντοπισμό ανθρώπινων καταλοίπων. Το ενδιαφέρον τους εστιάζεται προς το παρόν σε ένα ταφικό σύνολο που συνδυάζει τελετουργίες και παραστάσεις τριών πολιτισμών, του ρωμαϊκού, του ελληνικού και του αιγυπτιακού, με τον τελευταίο να αποτυπώνεται και στη σπάνια απεικόνιση μιας σκηνής από το λεγόμενο Amduat, ένα από τα αρχαία αιγυπτιακά βιβλία του Κάτω Κόσμου.
Νικόλας Ζώης- Καθημερινή
